دندان قروچه کودک؛ علت‌ها، علائم و روش درمان

شنیدن صدای ساییده شدن دندان‌های کودک در خواب می‌تواند برای والدین نگران‌کننده باشد. بعضی کودکان فقط گاهی دندان‌هایشان را به هم فشار می‌دهند و بعضی دیگر تقریباً هر شب صدای مشخص دندان‌قروچه دارند. این وضعیت در پزشکی و دندانپزشکی با نام «براکسیسم» شناخته می‌شود و می‌تواند هنگام خواب یا حتی در ساعات بیداری اتفاق بیفتد.

دندان قروچه کودک همیشه به معنی وجود یک بیماری جدی نیست و در بسیاری از کودکان با افزایش سن کمتر می‌شود. با این حال اگر این رفتار شدید یا مداوم باشد ممکن است به ساییدگی دندان‌ها، درد عضلات فک، حساسیت دندان یا اختلال خواب منجر شود. به همین دلیل بهتر است شدت و علائم همراه آن را جدی بگیریم.

علت دندان‌قروچه هم در همه کودکان یکسان نیست. استرس، کیفیت خواب، خرخر، بعضی اختلالات خواب، برخی داروها و عوامل فردی می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند. گاهی نیز هیچ علت مشخصی پیدا نمی‌شود.

در ادامه بررسی می‌کنیم دندان‌قروچه کودکان چه علائمی دارد، چه زمانی طبیعی‌تر است و در چه شرایطی بهتر است کودک توسط دندانپزشک یا پزشک بررسی شود.

دندان قروچه در کودکان چیست؟

دندان‌قروچه به فشردن یا ساییدن غیرارادی دندان‌ها روی یکدیگر گفته می‌شود. این اتفاق ممکن است زمانی رخ دهد که کودک بیدار است یا هنگام خواب.

در دندان‌قروچه هنگام خواب معمولاً خود کودک متوجه رفتارش نیست. در بسیاری از موارد والدین اولین افرادی هستند که با شنیدن صدای ساییده شدن دندان‌ها متوجه مشکل می‌شوند.

دندان‌قروچه در بیداری ممکن است بیشتر به شکل فشردن فک یا قرار دادن دندان‌ها روی هم دیده شود. کودک می‌تواند هنگام تمرکز، اضطراب یا انجام یک فعالیت خاص بدون اینکه متوجه باشد فکش را سفت کند.

دندان‌قروچه خواب و دندان‌قروچه بیداری دقیقاً یک وضعیت واحد محسوب نمی‌شوند و ممکن است عوامل زمینه‌ای متفاوتی داشته باشند.

آیا دندان قروچه کودک طبیعی است؟

دندان‌قروچه در دوران کودکی پدیده نسبتاً شایعی است و مشاهده گهگاهی آن لزوماً به معنی نیاز به درمان نیست.

در بعضی کودکان فقط در دوره‌های کوتاه دیده می‌شود و بدون ایجاد آسیب مشخص به مرور کمتر می‌شود. به همین دلیل شنیدن چند نوبت دندان‌قروچه به تنهایی دلیل کافی برای استفاده از وسیله درمانی یا شروع دارو نیست.

آنچه اهمیت دارد شدت، دفعات تکرار و عوارض دندان‌قروچه است.

اگر دندان‌ها در حال ساییده شدن باشند، کودک صبح‌ها از درد فک یا سردرد شکایت کند یا کیفیت خوابش پایین آمده باشد بهتر است موضوع بررسی شود.

بسیاری از کودکان با افزایش سن دندان‌قروچه کمتری دارند، اما نمی‌توان برای همه کودکان انتظار داشت مشکل بدون بررسی برطرف شود.

علت دندان قروچه کودک چیست؟

دندان‌قروچه معمولاً یک علت واحد و مشخص ندارد. چند عامل می‌توانند هم‌زمان در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.

به همین دلیل درمان فقط بر اساس شنیدن صدای دندان‌قروچه انجام نمی‌شود و شرایط خواب، وضعیت دندان‌ها، علائم کودک و سابقه پزشکی نیز باید بررسی شوند.

استرس و فشارهای روانی

استرس و اضطراب می‌توانند با افزایش فشردن یا ساییدن دندان‌ها همراه باشند.

کودکان هم مانند بزرگسالان ممکن است در دوره‌هایی مانند شروع مدرسه، تغییر محیط زندگی، امتحانات، مشکلات خانوادگی یا تغییر برنامه روزانه استرس بیشتری را تجربه کنند.

این موضوع به معنی آن نیست که هر کودک دچار دندان‌قروچه حتماً مشکل روانی دارد. بسیاری از کودکان بدون اضطراب قابل توجه هم دندان‌هایشان را می‌سایند.

بهتر است والدین به جای پرسیدن مداوم درباره دندان‌قروچه، تغییرات رفتاری و شرایط کلی کودک را بررسی کنند. اگر کودک اضطراب قابل توجه یا طولانی‌مدتی دارد ممکن است صحبت با پزشک یا متخصص مربوط کمک‌کننده باشد.

دندان قروچه هنگام خواب

بخش قابل توجهی از مواردی که والدین متوجه آن می‌شوند هنگام خواب اتفاق می‌افتد.

دندان‌قروچه خواب رفتاری ناخودآگاه است و کودک نمی‌تواند صرفاً با تصمیم گرفتن آن را متوقف کند. بنابراین جملاتی مانند «دندان‌هایت را روی هم فشار نده» معمولاً برای دندان‌قروچه شبانه کارایی زیادی ندارند.

شدت دندان‌قروچه نیز ممکن است از یک شب تا شب دیگر متفاوت باشد. بعضی والدین چند هفته صدایی نمی‌شنوند و سپس دوباره متوجه آن می‌شوند.

اختلالات خواب و خرخر

دندان‌قروچه در برخی افراد همراه مشکلات خواب دیده می‌شود. خرخر و آپنه انسدادی خواب از مواردی هستند که در مطالعات با دندان‌قروچه ارتباط نشان داده‌اند، هرچند وجود این ارتباط به معنی اثبات رابطه علت و معلولی نیست.

اگر کودک علاوه بر دندان‌قروچه با صدای بلند خرخر می‌کند، هنگام خواب وقفه تنفسی دارد، زیاد جابه‌جا می‌شود یا صبح‌ها به شکل غیرعادی خسته است، بهتر است این علائم را به پزشک اطلاع دهید.

خواب‌آلودگی روزانه، مشکل تمرکز و برخی مشکلات رفتاری نیز در کودکانی که خواب باکیفیتی ندارند ممکن است دیده شود.

در این شرایط فقط بررسی دندان‌ها کافی نیست و ارزیابی وضعیت خواب کودک هم می‌تواند لازم باشد.

برخی داروها و شرایط پزشکی

برخی داروها ممکن است در بعضی افراد احتمال فشردن یا ساییدن دندان‌ها را بیشتر کنند. بنابراین اگر دندان‌قروچه پس از شروع یا تغییر یک دارو ایجاد شده بهتر است موضوع به پزشک تجویزکننده گفته شود.

هیچ دارویی را نباید به دلیل دندان‌قروچه بدون هماهنگی با پزشک قطع کرد.

همچنین بعضی شرایط عصبی یا رشدی ممکن است با حرکات غیرارادی فک و دندان‌قروچه همراه باشند. این موارد باید با توجه به سابقه پزشکی کودک بررسی شوند.

عوامل دندانی و فکی

سال‌های کودکی دوره تغییر مداوم دندان‌ها و فک است. دندان‌های شیری می‌افتند، دندان‌های دائمی رویش پیدا می‌کنند و نحوه تماس دندان‌ها تغییر می‌کند.

گاهی والدین تصور می‌کنند هر نوع دندان‌قروچه مستقیماً به «نامرتب بودن دندان‌ها» مربوط است. این ارتباط به این سادگی نیست و نمی‌توان فقط با مشاهده شکل دندان‌ها علت براکسیسم را مشخص کرد.

دندانپزشک در معاینه وضعیت سایش دندان‌ها، نحوه تماس فک‌ها، مراحل رویش دندان‌ها و سلامت مفصل فک را بررسی می‌کند.

علائم دندان قروچه در کودک

واضح‌ترین علامت، صدای ساییده شدن دندان‌هاست. با این حال همه کودکان صدای قابل شنیدن ندارند.

گاهی دندانپزشک هنگام معاینه آثار ساییدگی را قبل از آنکه والدین متوجه مشکل شوند مشاهده می‌کند.

علائم دیگری که ممکن است همراه دندان‌قروچه دیده شوند عبارت‌اند از:

• صاف یا کوتاه شدن تدریجی سطح بعضی دندان‌ها
• حساسیت یا درد دندان
• درد یا خستگی عضلات فک
• درد صورت
• سردرد به‌خصوص بعد از بیدار شدن
• ناراحتی هنگام جویدن
• درد اطراف گوش بدون وجود مشکل مستقیم در گوش
• احساس سفتی فک بعد از خواب

همه این علائم مختص دندان‌قروچه نیستند. برای مثال دندان‌درد یا حساسیت ممکن است به پوسیدگی هم مربوط باشد. بنابراین وجود یک علامت به تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

دندان قروچه کودک در خواب چه علائمی دارد؟

بیشتر کودکان نمی‌دانند هنگام خواب دندان‌هایشان را می‌سایند. گزارش والدین در این شرایط اهمیت زیادی دارد.

ممکن است والدین صدای دندان‌قروچه را هنگام خواب بشنوند یا متوجه شوند کودک صبح‌ها از درد فک و صورت شکایت دارد.

خواب ناآرام یا بیدار شدن‌های مکرر هم می‌توانند وجود داشته باشند، هرچند این علائم دلایل بسیار دیگری دارند.

اگر دندان‌قروچه همراه با خرخر شدید، تنفس دهانی مداوم، احساس خفگی در خواب یا وقفه‌های تنفسی است بهتر است این علائم جداگانه بررسی شوند.

در چنین شرایطی موضوع فقط محافظت از دندان‌ها نیست و کیفیت تنفس و خواب کودک نیز اهمیت پیدا می‌کند.

آیا دندان قروچه به دندان‌های شیری آسیب می‌زند؟

بله، دندان‌های شیری هم ممکن است در اثر دندان‌قروچه مداوم دچار سایش شوند.

البته مشاهده مقداری سایش روی دندان‌های شیری همیشه به معنی وجود مشکل جدی نیست. دندانپزشک باید میزان سایش را با سن کودک، شدت دندان‌قروچه و شرایط دندان‌ها مقایسه کند.

در موارد شدید ممکن است مینای دندان بیشتر ساییده شود و لایه‌های داخلی‌تر دندان در معرض فشار قرار بگیرند. در این شرایط حساسیت و تغییر فرم دندان ممکن است ایجاد شود.

اگر کودک پوسیدگی هم داشته باشد ارزیابی دقیق‌تر اهمیت دارد چون درد ناشی از پوسیدگی نباید با ناراحتی مرتبط با دندان‌قروچه اشتباه گرفته شود.

معاینه در قالب چکاپ دندان کودک می‌تواند مشخص کند ساییدگی دندان در حد طبیعی است یا نیاز به پیگیری دارد.

دندان قروچه کودک چه عوارضی دارد؟

بسیاری از کودکان دچار عارضه جدی نمی‌شوند. مشکل بیشتر زمانی ایجاد می‌شود که دندان‌قروچه شدید، طولانی یا همراه با فشار زیاد باشد.

یکی از عوارض احتمالی ساییدگی سطح دندان‌هاست. با ادامه فشار ممکن است حساسیت دندان افزایش پیدا کند یا لبه بعضی دندان‌ها تغییر شکل دهند.

عضلات فک هم ممکن است تحت فشار قرار بگیرند و کودک از درد یا خستگی فک شکایت کند.

در بعضی افراد فشار مداوم می‌تواند با درد ناحیه مفصل فک یا سردرد همراه شود. با این حال ارتباط دندان‌قروچه با مشکلات مفصل فکی در کودکان همیشه ساده و مستقیم نیست و نیاز به ارزیابی بالینی دارد.

بررسی‌های تخصصی کودکان نیز براکسیسم را در کنار عادت‌های فکی به عنوان یکی از عواملی که می‌تواند با فشار بیشتر بر عضلات و مفصل همراه باشد در نظر می‌گیرند.

درمان دندان قروچه کودک

درمان برای همه کودکان یکسان نیست. بعضی کودکان اصلاً به درمان خاصی نیاز ندارند و فقط باید تحت نظر باشند.

هدف اصلی این است که ابتدا مشخص شود دندان‌قروچه چه شدتی دارد، آیا آسیبی ایجاد کرده و آیا عامل دیگری مانند مشکل خواب وجود دارد یا نه.

بررسی وضعیت دندان‌ها

اولین قدم در موارد مداوم، معاینه دندان‌ها و فک است.

دندانپزشک می‌تواند میزان سایش دندان‌ها، حساسیت، ترک یا شکستگی، نحوه تماس دندان‌ها و سلامت بافت‌های دهان را بررسی کند.

معاینات منظم همچنین کمک می‌کنند تغییرات سطح دندان در طول زمان مقایسه شوند.

رعایت مناسب بهداشت دهان و دندان کودکان نیز اهمیت دارد چون وجود دندان‌قروچه به معنی کم‌اهمیت شدن مسواک، نخ دندان یا پیشگیری از پوسیدگی نیست.

توجه به کیفیت خواب

اگر کودک فقط گاهی دندان‌قروچه دارد و هیچ علامت دیگری ندارد ممکن است صرفاً پیگیری کافی باشد.

اما وجود خرخر بلند، تنفس نامنظم، بیدار شدن مکرر یا خواب‌آلودگی قابل توجه در طول روز باید جدی‌تر بررسی شود.

ممکن است دندانپزشک در چنین شرایطی توصیه کند کودک برای ارزیابی خواب، راه‌های هوایی یا سایر عوامل به پزشک مربوط ارجاع داده شود.

کاهش فشار و استرس

اگر دندان‌قروچه هم‌زمان با دوره‌های استرس افزایش پیدا می‌کند ایجاد یک برنامه آرام‌تر قبل از خواب می‌تواند مفید باشد.

داشتن ساعت خواب منظم، کم کردن فعالیت‌های تحریک‌کننده درست قبل از خواب و ایجاد محیط آرام می‌تواند به کیفیت خواب کمک کند.

اگر کودک نگرانی یا اضطراب قابل توجهی دارد بهتر است علت اصلی آن بررسی شود. هدف این نیست که دندان‌قروچه را صرفاً به «اعصاب» نسبت دهیم.

محافظ شبانه در موارد لازم

یکی از درمان‌هایی که برای براکسیسم مطرح می‌شود محافظ دندانی یا Night Guard است. این وسیله می‌تواند در برخی افراد از تماس مستقیم و ساییدگی دندان‌ها جلوگیری کند.

اما هر کودک دندان‌قروچه‌ای به محافظ شبانه نیاز ندارد.

کودکان در حال رشد هستند و وضعیت دندان‌ها و فکشان تغییر می‌کند. به همین دلیل انتخاب نوع وسیله و زمان استفاده از آن باید توسط دندانپزشک و بر اساس شرایط کودک انجام شود.

خرید خودسرانه محافظ‌های آماده بزرگسالان و استفاده طولانی‌مدت از آن‌ها برای کودک انتخاب مناسبی نیست.

آیا دندان قروچه کودک با دارو درمان می‌شود؟

در بیشتر موارد درمان دندان‌قروچه کودک با یک داروی مشخص انجام نمی‌شود.

به‌خصوص نباید داروهای آرام‌بخش، شل‌کننده عضلات، مکمل‌ها یا داروهای خواب‌آور بدون نظر پزشک به کودک داده شوند.

اگر یک بیماری، اختلال خواب یا داروی مصرفی در ایجاد مشکل نقش داشته باشد درمان باید متوجه همان عامل باشد.

همچنین مصرف خودسرانه مکمل‌هایی مانند منیزیم فقط به دلیل وجود دندان‌قروچه توصیه نمی‌شود مگر پزشک پس از بررسی، نیاز واقعی کودک را تشخیص داده باشد.

چه زمانی باید کودک را نزد دندانپزشک ببریم؟

اگر فقط چند بار صدای دندان‌قروچه شنیده‌اید و کودک هیچ علامت دیگری ندارد معمولاً نیاز به اقدام فوری وجود ندارد.

اما بهتر است در مراجعه بعدی موضوع را با دندانپزشک مطرح کنید تا سطح دندان‌ها بررسی شود.

در موارد زیر مراجعه اهمیت بیشتری دارد:

• دندان‌قروچه تقریباً هر شب یا بسیار مکرر است.
• روی دندان‌ها ساییدگی واضح دیده می‌شود.
• کودک از درد فک یا صورت شکایت دارد.
• دندان‌ها حساس یا دردناک شده‌اند.
• سردردهای صبحگاهی مرتب دیده می‌شوند.
• بخشی از دندان ترک خورده یا شکسته است.
• کودک هنگام باز و بسته کردن دهان ناراحتی دارد.
• دندان‌قروچه همراه با خرخر شدید یا علائم غیرعادی خواب است.

اگر این علائم وجود دارند، بررسی توسط متخصص دندانپزشکی کودکان می‌تواند مشخص کند آیا فقط پیگیری کافی است یا کودک به درمان و بررسی بیشتری نیاز دارد.

برای دندان قروچه کودک چه کارهایی انجام ندهیم؟

اولین اشتباه این است که کودک را بابت صدای دندان‌قروچه سرزنش کنیم. دندان‌قروچه خواب یک رفتار ارادی نیست و کودک هنگام خواب کنترلی روی آن ندارد.

لازم نیست چند بار در طول شب کودک را بیدار کنید تا به او بگویید دندان‌هایش را به هم نساید. این کار می‌تواند کیفیت خواب را بدتر کند.

از خرید محافظ دندانی نامتناسب بدون مشورت با دندانپزشک هم بهتر است خودداری شود.

همچنین دندان‌قروچه نباید بدون بررسی به یک علت خاص مانند اضطراب، کمبود ویتامین یا مشکل فک نسبت داده شود. علت در هر کودک می‌تواند متفاوت باشد.

دارو یا مکمل هم نباید صرفاً بر اساس توصیه‌های اینترنتی شروع شود.

آیا دندان قروچه کودک خودبه‌خود خوب می‌شود؟

در بسیاری از کودکان شدت دندان‌قروچه با افزایش سن کمتر می‌شود. به همین دلیل اگر دندان‌ها سالم هستند و کودک درد یا مشکل خواب ندارد ممکن است دندانپزشک فقط پیگیری را پیشنهاد کند.

با این حال «ممکن است خوب شود» به معنی نادیده گرفتن علائم نیست.

اگر سایش دندان در حال پیشرفت است یا کودک دچار درد و اختلال خواب شده، بهتر است منتظر نمانیم تا مشکل به شکل خودبه‌خودی برطرف شود.

بررسی‌های دوره‌ای امکان مقایسه وضعیت دندان‌ها را فراهم می‌کنند و از درمان‌های غیرضروری هم جلوگیری می‌کنند.

جمع‌بندی

دندان قروچه کودک یا براکسیسم می‌تواند در خواب یا بیداری اتفاق بیفتد و در بسیاری از کودکان دوره‌ای و موقت است.

علت همیشه مشخص نیست. استرس، بعضی مشکلات خواب، شرایط فردی و برخی داروها می‌توانند با دندان‌قروچه ارتباط داشته باشند. وجود یک عامل به تنهایی نیز ثابت نمی‌کند همان عامل علت اصلی مشکل است.

اگر دندان‌قروچه خفیف است و کودک هیچ درد یا آسیبی ندارد ممکن است فقط پیگیری کافی باشد. در مقابل ساییدگی قابل توجه دندان، درد فک، حساسیت دندان و علائم غیرعادی خواب نیاز به بررسی دارند.

محافظ شبانه هم برای همه کودکان لازم نیست و استفاده از آن باید با توجه به سن، رشد فک و وضعیت دندان‌ها توسط دندانپزشک تصمیم‌گیری شود.

اگر مدتی است صدای دندان‌قروچه فرزندتان را می‌شنوید یا متوجه ساییدگی دندان‌هایش شده‌اید، معاینه تخصصی می‌تواند مشخص کند آیا فقط باید وضعیت را تحت نظر گرفت یا درمان و بررسی بیشتری لازم است.

سوالات متداول

علت دندان قروچه کودک در خواب چیست؟

علت واحدی برای همه کودکان وجود ندارد. استرس، بعضی مشکلات خواب، خرخر، برخی داروها و عوامل فردی می‌توانند در ایجاد دندان‌قروچه نقش داشته باشند و گاهی علت مشخصی پیدا نمی‌شود.

دندان قروچه کودک خطرناک است؟

موارد خفیف و گاه‌به‌گاه معمولاً مشکل جدی ایجاد نمی‌کنند. دندان‌قروچه شدید یا طولانی ممکن است باعث ساییدگی دندان، حساسیت، درد فک یا سردرد شود.

دندان قروچه کودک ۳ ساله طبیعی است؟

دندان‌قروچه در کودکان کم‌سن هم دیده می‌شود و همیشه نیاز به درمان ندارد. اگر دندان‌ها ساییده شده‌اند، کودک درد دارد یا دندان‌قروچه شدید و مداوم است بهتر است معاینه انجام شود.

آیا استرس باعث دندان قروچه کودک می‌شود؟

استرس می‌تواند یکی از عوامل مرتبط باشد اما تنها علت نیست. نباید دندان‌قروچه را بدون بررسی فقط به اضطراب کودک نسبت داد.

برای دندان قروچه کودک محافظ شبانه لازم است؟

نه برای همه کودکان. نیاز به محافظ شبانه به شدت دندان‌قروچه، میزان آسیب دندان و مرحله رشد فک و دندان‌ها بستگی دارد و باید توسط دندانپزشک تعیین شود.

آیا دندان قروچه کودک با بزرگ شدن برطرف می‌شود؟

در بسیاری از کودکان شدت دندان‌قروچه با افزایش سن کمتر می‌شود. اگر مشکل باعث درد، ساییدگی یا اختلال خواب شده باشد بهتر است منتظر برطرف شدن خودبه‌خودی نمانید.

دندان قروچه همراه با خرخر کودک مهم است؟

بله، بهتر است این ترکیب به پزشک یا دندانپزشک گفته شود. دندان‌قروچه در برخی کودکان همراه با اختلالات خواب دیده می‌شود و خرخر شدید یا وقفه تنفسی هنگام خواب نیاز به بررسی جداگانه دارد.